Prawo karne

Przemoc domowa: Część 2

domestic-violence
Przemoc domowa (Źródło obrazka)

W tej części artykułu dotyczącego zjawiska przemocy domowej w prawie polskim, przedstawione zostaną okołoprawne aspekty tego problemu. Mając omówione teoretyczne podstawy przestępstwa z art. 207 k.k., wskazać należy na skalę tego zjawiska w Polsce. Niestety na wstępie należy dodać, że dane nie napawają optymizmem. Według statystyk policyjnych, ogólna liczba przypadków przemocy domowej z roku na rok od 2012 r. stale rośnie. W 2012 r. Policja wykryła 76 993 przypadki przemocy domowej. Z kolei rok 2013 charakteryzuje się tendencją wzrostową w stosunku do swojego poprzednika – przypada bowiem na niego 86 797 przypadków przemocy. Jeszcze gorzej wypada 2014 r. z 105 332 przypadkami zjawisk przemocowych.

Przeczytaj również: Przemoc domowa: Część 1

Dane statystyczne

Oczywiście najczęstszymi ofiarami przemocy domowej są kobiety. Policja podaje, że w 2014 r. 72 786 kobiet doświadczyło różnych aspektów przemocy domowej. Niemało jednak jest również mężczyzn, którzy padli ofiarą tego zjawiska w 2014 r., bo aż 11 491. Zatrważająca jednak wydaje się przede wszystkim policyjna statystyka odnosząca się do liczby ofiar wśród nieletnich, gdyż wynosi ona aż 21 055 przypadków.

Dodać należy, iż głównym „towarzyszem” przemocy domowej w Polsce jest alkohol. Przy 78 489 osób podejrzewanych o przemoc domową w 2014 r. aż 50 073 znajdowało się pod wpływem alkoholu.

Na marginesie należy podkreślić, iż skutkiem zjawiska przemocy domowej w 2014 r. było w 2014 r. umieszczenie 346 dzieci w niezagrażającym im miejscu takim jak np. rodzina zastępcza, dalsza rodzina, placówka opiekuńcza. W tym przypadku tendencja akurat ma charakter spadkowy, gdyż w 2013 r. takie środki zastosowano wobec 426 dzieci, a w 2012 r. wobec 527 dzieci.

Przemoc domowa – gdzie szukać pomocy? Niebieska karta.

Najważniejszym przy zjawisku przemocy domowej jest jednak możliwość jego rozwiązania oraz zasięgnięcia pomocy przez ofiary. Najprostszym sposobem jest oczywiście poproszenie o interwencję Policji. Ofiara przemocy domowej może domagać się od Policji, aby wypełniła ona Niebieską Kartę. Niebieska karta została uregulowana w Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 13 września 2011 r. w sprawie procedury „Niebieskie Karty” oraz wzorów formularzy „Niebieska Karta” wydanym jako akt wykonawczy na podstawie art. 9d ust. 5 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie.

Wszczęcie procedury Niebieskiej Karty następuje przez wypełnienie odpowiedniego formularza pod nazwą formularza „Niebieska Karta — A” przez przedstawiciela jednego z podmiotów wymienionych w art. 9d ust. 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. Tymi podmiotami są: Policja, Komisja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, instytucje oświaty, a także służby zdrowia i pomocy społecznej. Wypełnienie to powinno nastąpić w obecności osoby, co do której istnieje podejrzenie, że jest ofiarą przemocy w rodzinie. Następnie po wypełnieniu formularza „Niebieska Karta – A” ofierze przemocy domowej przekazuje się formularz „Niebieska Karta — B”.

Następnie członkowie danego zespołu interdyscyplinarnego grupy roboczej wypełniają formularz „Niebieska Karta –C”. Czynią to w obecności osoby, co do której istnieje podejrzenie, że jest ofiarą przemocy domowej. W dalszej kolejności wypełnieniu podlega formularz „Niebieska Karta – D”, który członkowie zespołu wypełniają w obecności osoby, co do której istnieje podejrzenie, że jest sprawcą przemocy w rodzinie.

Postępowanie karne

 W tym miejscu należy wskazać na uprawnienie dotyczące zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa. Kwestię tę reguluje art. 303 Kodeksu postępowania karnego, według którego „Jeżeli zachodzi uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa, wydaje się z urzędu lub na skutek zawiadomienia o przestępstwie postanowienie o wszczęciu śledztwa, w którym określa się czyn będący przedmiotem postępowania oraz jego kwalifikację prawną”. W przypadku uzasadnionego podejrzenia, że popełniono przestępstwo prokuratura ma obowiązek wszcząć postępowanie przygotowawcze w celu sprawdzenia, czy faktycznie popełniono przestępstwo. Istotnym jest, iż na etapie postępowania przygotowawczego pokrzywdzony i podejrzany są stronami (art. 299 k.p.k.). Wskazać należy, iż zgodnie z art. 325b k.p.k. w przypadku przestępstwa z art. 207 § 1 k.p.k. organy postępowania przygotowawczego (w tym przypadku co do zasady Policja) prowadzą dochodzenie, gdyż przedmiotowe przestępstwo zagrożone jest karą nieprzekraczającą 5 lat pozbawienia wolności.

Zgodnie z art. 305 k.p.k. po otrzymaniu zawiadomienia o przestępstwie organ powołany do prowadzenia postępowania przygotowawczego niezwłocznie obowiązany jest wydać postanowienie o wszczęciu bądź o odmowie wszczęcia śledztwa. Zgodnie z art. 325a § 2 k.p.k. przepis ten, jak i inne przepisy dotyczące śledztwa, stosuje się odpowiednio do dochodzenia, jeżeli przepisu rozdziału 36a k.p.k. nie stanowią inaczej.

Innymi instytucjami, do których mogą zgłosić się osoby będące ofiarami przemocy w rodzinie są ośrodki pomocy społecznej czy też gminne komisje rozwiązywania problemów alkoholowych. Zgodnie z art. 41 ust. 3 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, gminne komisje rozwiązywania problemów alkoholowych powołują wójtowie (burmistrzowie, prezydenci miast). W skład gminnych komisji rozwiązywania problemów alkoholowych wchodzą osoby przeszkolone w zakresie profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych. Z kolei zgodnie z art. 25 tej ustawy, gminna komisja właściwa według miejsca zamieszkania lub pobytu osoby, której postępowanie dotyczy, na jej wniosek lub z własnej inicjatywy kieruje ją na badanie biegłego w celu wydania opinii w przedmiocie uzależnienia od alkoholu i wskazania rodzaju zakładu leczniczego m.in. w przypadku powodowania przez tą osobę rozkładu życia rodzinnego w związku z nadużywaniem alkoholu.

Wskazać również należy na taką instytucję jak zespół interdyscyplinarny powoływany przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta). W skład takiego zespołu wchodzą przedstawiciele: jednostek organizacyjnych pomocy społecznej, gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych, Policji, oświaty, ochrony zdrowia i organizacji pozarządowych. Zespół obsługuje właściwy miejscowo ośrodek pomocy społecznej. Zespół ten zajmuje się podejmowaniem interwencji, objęciem wsparciem, stawianiem odpowiednich diagnoz, kierowaniem na badania lekarskie, a także zapewnieniem pomocy medycznej i prawnej.

Niebieska linia

Na końcu nie sposób również nie wspomnieć o Ogólnopolskim Pogotowiu dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska linia”. Powstało ono w 1995 roku, jako placówka Instytutu Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. Niebieska linia prowadzi działalność w zakresie pomocy psychologicznej i prawnej ofiarom przemocy domowej, a ponadto prowadzi szkolenia, a także organizuje konkursy i plebiscyty dla osób, które przyczyniły się do walki ze zjawiskiem przemocy domowej.

Daniel Rybarczyk

cropped-logo_-blog

Źródła:

http://statystyka.policja.pl/st/wybrane-statystyki/przemoc-w-rodzinie/50863,Przemoc-w-rodzinie.html

http://www.niebieskalinia.pl/pomoc/gdzie-szukac-pomocy

Reklamy
Prawo karne

Przemoc domowa: Część 1

beating-wife
Przemoc domowa (Źródło obrazka)

Przemoc domowa to przestępstwo

Przemoc domowa stanowi dziś jeden z najpoważniejszych problemów socjologicznych. Na gruncie prawa zjawisko przemocy domowej zostało ujęte przede wszystkim poprzez znamiona przestępstwa znęcania się z art. 207 Kodeksu karnego:

  • 1. Kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą lub nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy albo nad małoletnim lub osobą nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny,

podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

  • 2. Jeżeli czyn określony w § 1 połączony jest ze stosowaniem szczególnego okrucieństwa, sprawca

podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.

  • 3. Jeżeli następstwem czynu określonego w § 1 lub 2 jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawca

podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12.

Art. 207 Kodeksu karnego

Jak wynika z treści art. 207 k.k., który stanowi przedmiot niniejszej analizy, przestępstwo znęcania się w swojej podstawowej postaci określonej w § 1, oznacza znęcanie się fizyczne lub psychiczne nad osobą najbliższą, małoletnią, a ponadto nad osobą pozostającą w stosunku zależności od sprawcy lub osobą nieporadną ze względu na jej stan fizyczny lub psychiczny. Andrzej Marek w Komentarzu do Kodeksu karnego zwraca uwagę na bardzo szeroki przedmiot ochrony, jaki wynika z przepisu art. 207 § 1 k.k. Obejmuje on bowiem nie tylko członków rodziny sprawcy, lecz także inne osoby, które mogą być ofiarami znęcania, a nie pozostają ze sprawcą w związku rodzinnym, a także nie są osobami najbliższymi. Należy zatem wskazać za wyżej wymienionym autorem, że przepis art. 207 k.k. chroni następujące grupy osób:

  • osoby najbliższe w stosunku do sprawcy – w myśl art. 115 § 11 k.k. takimi osobami są: małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu,
  • osoby nieporadne – tj. osoby, które (jak wskazuje Anna Muszyńska) z powodu swoich cech fizycznych, takich jak np. podeszły wiek, kalectwo, obłożna choroba, lub też cech psychicznych np. upośledzenie umysłowe, niedorozwój, nie mogą samodzielnie decydować o swoim losie ani zmieniać swojego położenia,
  • małoletnich – osobę, która nie ukończyła jeszcze 18 lat, nawet jeśli nie jest osobą najbliższą dla sprawcy,
  • osoby pozostające ze sprawcą w stałym lub przemijającym stosunku zależności – jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 9 czerwca 1976 r., VI KZP 13/75 „stosunek zależności od sprawcy (…) zachodzi wówczas, gdy pokrzywdzony nie jest zdolny z własnej woli przeciwstawić się znęcaniu i znosi je z obawy przed pogorszeniem swoich dotychczasowych warunków życiowych (np. utratą pracy, środków utrzymania, mieszkania, rozłąką lub zerwaniem współżycia ze sprawcą)”.

W doktrynie wskazuje się, że znęcanie jest zawsze zachowaniem umyślnym realizowanym w formie zamiaru bezpośredniego. Andrzej Wąsek wyprowadza jednak odmienny pogląd, według którego „twierdzenie, że pojęcie znęcania się jest tak daleko zabarwione pod względem podmiotowym, że wykluczony jest zamiar ewentualny, jest po prostu nadinterpretacją”.

Przeczytaj również: Przemoc domowa: Część 2

Przyjmuje się, że przestępstwo znęcania się określone w art. 207 § 1 i 2 k.k. jest przestępstwem formalnym, co oznacza, iż dla jego bytu nie jest wymagane spowodowanie skutku. Andrzej Marek i Anna Muszyńska wskazują, że omawiane przestępstwo można popełnić zarówno w formie działania, jak i zaniechania. Przez działanie należy rozumieć np. bicie, wyzwiska, grożenie przestępstwem, szykanowanie, plucie. Z kolei znęcanie w formie zaniechania można popełnić dręcząc ofiarę głodem czy też nieopalając zimnego mieszkania. W myśl wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19 października 1961 r., V K 486/61, znęcanie się w postaci zaniechania można przypisać jedynie sprawcy, który ma obowiązek podejmowania w stosunku do ofiary określonych czynności.

W judykaturze wskazuje się, że wzajemne wyzwiska czy samo naruszenie nietykalności cielesnej nie wyczerpują znamion przestępstwa z art. 207 k.k. W myśl wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2003 r., IV KKN 312/99, pojęcie „znęcania” sprowadza się do przewagi sprawcy nad ofiarą. Zatem zachowanie rozumiane poprzez znęcanie nie tylko w odczuciu pokrzywdzonego, ale również według kryteriów obiektywnych powinno polegać na zadawaniu bólu lub cierpień moralnych (tak Andrzej Marek, Kodeks Karny. Komentarz, Warszawa 2010).

Znęcanie się ze szczególnym okrucieństwem

Typem kwalifikowanym przestępstwa znęcania się, jest określone w art. 207 § 2, znęcanie ze szczególnym okrucieństwem. Szczególne okrucieństwo to zadawanie pokrzywdzonemu szczególnie dużego bólu i cierpień, które nie mieszczą się pod względem intensywności w zakresie § 1 omawianego artykułu. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 grudnia 1970 r., IV KR 199/70 stwierdził, że szczególne okrucieństwo w zachowaniu sprawcy należy wiązać nie tyle ze skutkami czynu, ile przede wszystkim z rodzajem i sposobem działania. Z kolei w jednym z nowszych orzeczeń, tj. w wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 11 lipca 2012 r., II AKa 99/12, wskazano, że pojęcie „szczególnego okrucieństwa” ma charakter ocenny. Winno być odnoszone do zachowania wyjątkowo drastycznego i odrażającego przy czym znamieniem kwalifikującym jest nie samo „okrucieństwo”, lecz „okrucieństwo szczególne”, które jest określeniem stopniowalnym tego znamienia.

Targnięcie się ofiary przemocy na własne życie

W dalszej kolejności należy wskazać na drugi z typów kwalifikowanych przestępstwa znęcania się określony w art. 207 § 3 k.k. Jak wskazuje Marek Mozgawa, charakteryzuje się on występowaniem następstwa czynu z § 1 lub 2 w postaci targnięcia się pokrzywdzonego na własne życie. Zatem przestępstwo znęcania w tej postaci ma charakter materialny, gdyż jego byt zależny jest od powstania określonego skutku. Wskazany autor nadmienia, że warunkiem odpowiedzialności sprawcy na podstawie art. 207 § 3 k.k. jest ustalenie związku przyczynowego między znęcaniem się a zamachem samobójczym, a także objęcie kwalifikującego następstwa nieumyślnością. Andrzej Marek wskazuje bowiem, iż podmiotowe warunki przestępstwa z art. 207 § 3 k.k. wypełnia wina nieumyślna w odniesieniu do następstwa umyślnego znęcania się. Zatem sprawca czynu odpowiada z tego przepisu nawet jeśli nie przewidywał, że pokrzywdzony podejmie próbę samobójczą, jeżeli tylko mógł i powinien to przewidzieć. Z kolei ciekawą tezę w powyższym przedmiocie postawił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 czerwca 2004 r., V KK 13/04. Sąd Najwyższy stwierdził bowiem, iż przestępstwo z art. 207 § 3 k.k. jest przestępstwem umyślno – nieumyślnym, co oznacza, że sprawca umyślnego znęcania się określonego w § 1 poniesienie surowszą odpowiedzialność z § 3 tylko wtedy, jeśli skutek swego czynu w postaci co najmniej usiłowania samobójstwo ofiary przewidywał albo mógł przewidzieć.

Daniel Rybarczyk

cropped-logo_-blog

Źródła:

– Andrzej Marek, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2010

– Anna Muszyńska w: Kodeks karny. Cześć szczególna. Komentarz pod red. Jacka Giezka, Warszawa 2014

– Marek Mozgawa, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2014

– Andrzej Wąsek, Kodeks karny. Część szczególna, Warszawa 2010