Prawo cywilne

Forma dokumentowa czynności prawnych

reseller-bulk-sms-service
Forma dokumentowa czynności prawnych (Źródło obrazka)

Rok 2016 przyniósł niezwykle istotne, wręcz rewolucyjne, zmiany w zakresie prawa cywilnego materialnego oraz procedury cywilnej. Nowelizacje Kodeksu cywilnego nieczęsto bowiem dotyczą części ogólnej tego aktu prawnego. Tym razem jednak było inaczej – ustawa z dnia 10 lipca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, która weszła w życie z dniem 8 września 2016 r., wprowadziła całkiem nową formę szczególną czynności prawnych, tj. formę dokumentową.

Motywy nowelizacji

Motywem przedmiotowej zmiany była liberalizacja rygoryzmu prawnego w zakresie formy pisemnej, a także stworzenie ram prawnych funkcjonowania formy, która od wielu lat jest już na co dzień stosowana w obrocie.

Wzorem dla ustawodawcy była funkcjonująca w prawie niemieckim forma tekstowa. O ile jednak forma tekstowa związana jest z koniecznością utrwalenia oświadczenia woli na piśmie, to polska forma dokumentowa idzie o krok dalej, gdyż dopuszcza także inne niż pismo sposoby uzewnętrzniania oświadczeń woli.

Forma dokumentowa – definicja

Najistotniejszymi przepisami regulującymi formę dokumentową są art. 772 k.c. i art. 773 k.c.  W myśl pierwszej ze wskazanych regulacji „do zachowania dokumentowej formy czynności prawnej wystarcza złożenie oświadczenia woli w postaci dokumentu, w sposób umożliwiający ustalenie osoby składającej oświadczenie”. Kluczowym do dokonania wykładni tego przepisu jest zdefiniowanie pojęcia „dokumentu”.  Definicję taką zawiera art. 773 k.c., zgodnie z którym „dokumentem jest nośnik informacji umożliwiający zapoznanie się z jej treścią”.  Po przeczytaniu tej definicji nasuwa się jeden wniosek: jest ona niezwykle ogólna i pojemna. Literalne brzmienie przepisu pozwala zatem na zachowanie formy dokumentowej zawsze, gdy składający oświadczenie woli posłuży się dowolnym nośnikiem informacji, byleby istniała możliwość zapoznania się z jej treścią. Wydaje się, że celem ustawodawcy było przypisanie pojęciu dokumentu cechy trwałości i możliwości odtwarzania – taki wniosek nasuwa się po lekturze uzasadnienia projektu nowelizacji. Motywy, które miały kierować ustawodawcą nie wynikają jednak bezpośrednio z treści przepisu. Budzi to wiele kontrowersji w kwestii stwierdzenia, co można uznać za dokument. Teoretycy prawa jako przykłady oświadczeń mieszczących się w ramach formy dokumentowej podają: wiadomość mailową, wiadomość SMS, wiadomość faksową, wiadomość na pliku z zapisem dźwiękowym, graficznym lub audiowizualnym. Złożenie oświadczenia woli w formie dokumentowej nie musi wiązać się ze złożeniem podpisu czy też wskazaniem imienia i nazwiska składającego oświadczenie woli.

Ostatnia ze wspomnianych kwestii wiąże się z drugim warunkiem pozwalającym na uznanie danej formy czynności prawnej za formę dokumentową – oświadczenie musi być złożone w taki sposób, aby możliwym było ustalenie osoby składającej oświadczenie. Przepis nie wskazuje jednak, iż ma to być identyfikacja bezpośrednia, która nie wymaga dalszych działań po stronie adresata oświadczenia. Wymóg ustawowy należy natomiast uznać za spełniony, gdy identyfikacja składającego oświadczenie woli nie wywołuje większych trudności i wątpliwości. Ustalenie osoby składającej oświadczenie woli może nastąpić np. przez rozpoznanie numeru telefonu komórkowego, z którego wysłano wiadomość SMS, danych z portalu społecznościowego czy przez identyfikację nagranego głosu.

Zastosowanie formy dokumentowej

Forma dokumentowa jeszcze przed wejściem w życie omawianej nowelizacji i przybraniem formy ustawowej była (i jest nadal) najpopularniejszą forma składania oświadczeń woli. Powszechność tej formy związana jest z dynamicznym rozwojem nowych technologii, w szczególności poczty elektronicznej, zakupów online czy też internetowych domów aukcyjnych. Obecny kształt uregulowania formy dokumentowej nie zmienia jednak wiele w zakresie jej funkcjonowania. Zmodyfikowana treść art. 73 § 1 k.c. wskazuje, że zastrzeżenie formy dokumentowej pod rygorem nieważności (ad solemnitatem) występuje wyłączenie wtedy, gdy ustawa taki rygor przewiduje. Jednocześnie jednak z wprowadzeniem instytucji formy dokumentowej do Kodeksu cywilnego ustawodawca nie przewidział nigdzie skutku nieważności dla niezachowania tej formy. Aktualnie ustawa wiąże skutek niezachowania formy dokumentowej z rygorem dla celów dowodowych (ad probationem) –zatem co do zasady w razie niezachowania formy nie będzie dopuszczalny w sporze dowód z zeznań świadków lub z przesłuchania stron na okoliczność dokonania czynności. Powyższe świadczy więc o tym, że zinstytucjonalizowanie formy nazwanej przez ustawodawcę formą dokumentową, póki co, nie pociągnie za sobą znacznych zmian w obrocie prawnym i gospodarczym. Taki wniosek potwierdza ponadto fakt, że ustawa nowelizująca Kodeks cywilny, która wprowadziła omawianą formę przewiduje jedynie dwa przypadki jej obowiązywania:

– w art. 77 § 2 k.c. dotyczącym następczej formy dla rozwiązania umowy oraz odstąpienia od umowy i jej wypowiedzenia w przypadku, gdy umowa została zawarta w zwykłej formie pisemnej. W myśl znowelizowanego przepisu dla dokonania wskazanych czynności wystarczająca będzie forma dokumentowa,

– w art. 720 § 2 k.c. Poprzednio ta regulacja przewidywała rygor formy pisemnej dla celów dowodowych przy umowie pożyczki, której wartość przenosiła pięćset złotych. Obecnie umowa pożyczki, której wartość przekracza tysiąc złotych wymaga zachowania formy dokumentowej ad probationem.

Ocena nowej regulacji dokonana przez teoretyków prawa po wejściu jej w życie jest raczej negatywna i wskazuje na niejasne sformułowanie nowych przepisów, ich lakoniczność, a także brak przekonujących argumentów uzasadniających konieczność wprowadzenia formy dokumentowej. Przede wszystkim jednak wiele wątpliwości budzi pojęcie dokumentu, które nie sposób odczytać jedynie w oparciu o wykładnię literalną definicji ustawowej. Co więcej, niejednoznaczna jest relacja pojęcia dokumentu z Kodeksu cywilnego z pojęciami dokumentu prywatnego i urzędowego , które  funkcjonują na gruncie Kodeksu postępowania cywilnego.

Ewa Rybarczyk, Daniel Rybarczyk

cropped-logo_-blog

Źródła:

– J. Grykiel w: Kodeks cywilny. Tom I. Komentarz. Art. 1-44911 pod red. M. Gutowskiego, Warszawa 2016;

-D. Szostek w: Kodeks cywilny. Komentarz 2016 pod red. J. Gołaczyńskiego, wyd. 1

 

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s