Prawo cywilne

Tryby dokonywania działu spadku

piggy-bank-inheritance
Tryby dokonywania działu spadku (Źródło obrazka)

Z chwilą śmierci prawa i obowiązki zmarłego przechodzą na drodze dziedziczenia testamentowego bądź ustawowego na jedną lub kilka osób, czyli spadkobierców. W myśl art. 925 Kodeksu cywilnego, spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku, tj. z chwilą śmierci spadkodawcy. Jeśli mamy do czynienia z więcej niż jednym spadkobiercą, wtedy mówimy o współwłasności w zakresie masy spadkowej. Taka współwłasność ma jednak charakter tymczasowy. Ustawodawca przewidział sposób na zakończenie stanu współwłasności, w której trwają spadkobiercy. Służy temu instytucja działu spadku. Problematyka jej dotycząca opiera się zarówno o przepisy Kodeksu cywilnego, jak i Kodeksu postępowania cywilnego, a także o inne ustawy, co jedynie świadczy o wysokim stopniu jej skomplikowania.

Dwa tryby dokonywania działu spadku

W tym artykule chcielibyśmy przedstawić zarys trybów dokonywania działu spadku. Ustawodawca wyróżnił dwa zasadnicze tryby takiego działu. W myśl art. 1037 § 1 k.c. dział spadku może nastąpić na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami bądź na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców. Co ważne – oba tryby są równorzędne, a więc żaden z nich nie ma większej „mocy” obowiązywania aniżeli drugi.

Dział całości czy dział części spadku?

Zasygnalizować należy, że tryby działu spadku różni m. in. kwestia możliwości objęcia działem całości lub części spadku. W przypadku dokonywania działu w formie umowy, ustawa pozostawia spadkobiercom swobodę co do decydowania czy dział będzie dotyczyć całego spadku czy też jego części. Jeśli chodzi natomiast o dział sądowy, to co do zasady powinien on obejmować cały spadek, a jedynie w przypadku istnienia ważnych powodów można go ograniczyć do części spadku. Za ważne powody można poczytać np. powstanie między spadkobiercami a osobą trzecią sporu co do własności określonego przedmiotu spadkowego.

Tryb umowny działu spadku

Tryb umowny zakłada zgodę wszystkich spadkobierców co do sposobu dokonania działu, tj. zakończenia stanu współwłasności i zdecydowania o losie poszczególnych sched spadkowych. Kodeks wyraźnie wymaga, aby taką umowę zawarli wszyscy spadkobiercy, a zatem nie można pominąć żadnego z nich, aby umowa była skuteczna. Forma umowy działowej została pozostawiona uznaniu spadkobierców z tym drobnym wyjątkiem, że jeżeli do spadku należy nieruchomość, umowa o dział powinna być zawarta w formie aktu notarialnego (art. 1037 § 2 k.c.).

Tryb sądowy działu spadku

Drugim trybem jest tryb sądowy. Pojawia się on najczęściej wtedy, gdy nie ma wśród spadkobierców porozumienia co do sposobu dokonania działu oraz związanych z tym rozliczeń. Sąd rozstrzyga o dziale spadku w postępowaniu nieprocesowym. Przepisy szczególne regulujące to postępowanie znajdują się w art. od 680 do 689 Kodeksu postępowania cywilnego. Przedmiotowe postępowanie jest inicjowane stosownym wnioskiem, który skutecznie może jednak wnieść ograniczona grupa podmiotów. Pamiętać bowiem należy, że nie każdy, kto może być uczestnikiem postępowania działowego, może być jednocześnie jego wnioskodawcą. Zainicjować postępowanie o dział spadku mogą jedynie tzw. uczestnicy konieczni, a zatem tacy, bez których postępowanie nie może się toczyć. Należą do nich spadkobiercy oraz nabywcy spadku lub udziału spadkowego (nie mylić z nabywcą udziału w przedmiocie należącym do spadku). Natomiast krąg uczestników postępowania jest szerszy – można zaliczyć do niego m.in. zapisobierców czy też nabywców udziału w przedmiocie należącym do spadku.

Przeczytaj również: Zniesienie współwłasności

Przepis art. 680 k.p.c. wskazuje, że we wniosku o dział spadku należy powołać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia. Moment otwarcia spadku bowiem nie doprowadza do ostatecznego nabycia spadku przez spadkobierców. Mają oni prawo spadek odrzucić, przyjąć go wprost lub z dobrodziejstwem inwentarza. Dopiero postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku lub zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza ostatecznie stwierdzają, kto jest spadkobiercą. Stanowią one zatem swoisty prejudykat postępowania o dział spadku, bez którego to postępowanie nie może się toczyć. Jeśli jednak spadkobiercy nie dopilnowali, aby nabycie spadku zostało stwierdzone przed sądem lub notariuszem, sąd działowy posiada kompetencję do wydania postanowienia w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku, gdyż pozwala mu na to art. 681 k.p.c. Istotnym jest, że takie odrębne postanowienie sąd wyda na samym początku postępowania działowego przed rozpoczęciem właściwego procedowania nad działem.

Warto dokonać spisu inwentarza

Choć sąd działowy z urzędu musi ustalić skład i wartość spadku ulegającego podziałowi (art. 684 k.p.c.), to warto przed złożeniem wniosku o dział spadku dokonać spisu inwentarza, który pozwoli przyspieszyć postępowanie działowe oraz zdecydowanie zmniejszy jego koszty. Jeśli nie został uprzednio dokonany spis inwentarza, we wniosku należy szczegółowo wskazać majątek, który ma być przedmiotem działu. W takich sytuacjach jednak istnieje ryzyko wystąpienia konfliktów między spadkobiercami co składu i wartości poszczególnych przedmiotów wchodzących w skład spadku.

Pamiętać należy, że przedmiotem postępowania działowego są jedynie aktywa spadku. Oznacza to, że działem spadku może być objęty wyłącznie stan czynny spadku. Podział długów spadkowych następuje z mocy samego prawa i jest on tylko skutkiem dokonania działu aktywów.

Właściwość sądu

Wniosek o dział spadku należy skierować do sądu rejonowego właściwego ze względu na ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy, a jeżeli jego miejsca zamieszkania w Polsce nie da się ustalić, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. Jeśli powyższe podstawy nie występują, właściwy jest sąd rejonowy dla miasta stołecznego Warszawy.

Opłata sądowa

Wniosek o dział spadku podlega opłacie stałej w wysokości 500 zł. Jeśli jednak wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku, opłata wynosi 300 zł.

Ewa Rybarczyk, Daniel Rybarczyk

cropped-logo_-blog

 

Źródła:

– A. Stempniak, Postępowanie w sprawach o dział spadku. Komentarz oraz wzory pism procesowych i orzeczeń sądowych, Warszawa 2012,

– E. Gniewek, P. Machnikowski, Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2016

Reklamy

2 myśli w temacie “Tryby dokonywania działu spadku”

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

w

Connecting to %s