Prawo cywilne

Komu przysługuje prawo do zachowku?

pen-and-paper
Zachowek – komu się należy? (Źródło obrazka)

W wielu sprawach z zakresu prawa spadkowego pojawia się problem zachowku i roszczenia zachowkowego. Problematyka ta jest niezwykle złożona, a Kodeks Cywilny poświęca jej aż 22 artykuły. W niniejszym artykule chcielibyśmy wskazać jedynie na kwestie ogólne i podstawowe dotyczące instytucji zachowku oraz tego, komu on przysługuje.

Co to jest zachowek?

Czym zatem jest zachowek? Wskazać należy, iż swoboda dysponowania majątkiem zarówno za życia, jak i na wypadek śmierci może doprowadzić do pokrzywdzenia osób najbliższych spadkodawcy. Może bowiem dojść np. do sytuacji, gdy spadkodawca w testamencie przekazuje cały swój majątek na rzecz sąsiada, co skutkowałoby tym, iż jego dzieci, małżonek lub rodzice nie otrzymaliby żadnej części spadku. Instytucja zachowku służy właśnie ochronie osób najbliższych spadkodawcy w razie jego śmierci. Geneza tej instytucja wynika z moralnego obowiązku wspierania rodziny, który spoczywa na każdej osobie fizycznej. O tym, kto jest uprawniony do zachowku decyduje ustawa – w tym przypadku Kodeks cywilny.

Zachowek – komu się należy?

Punktem wyjściowym jest analiza art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tą regulacją:

Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

Przeczytaj również: Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka

Osobami najbliższymi spadkodawcy, które są jedynymi uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy. Nie można zatem rozszerzać uprawnienia do zachowku na inne osoby. Pamiętać jednocześnie należy, iż roszczenie zachowkowe będzie przysługiwać osobie uprawnionej, jeżeli dziedziczyłaby ustawowo po spadkodawcy. Powyższe oznacza, iż  należy odwołać się do art. 931-932 k.c., aby ustalić krąg spadkobierców ustawowych po danym spadkodawcy. Jak wskazuje J. Knabe, „podmiotami uprawnionymi do zachowku mogą być jednocześnie tylko zstępni oraz małżonek albo małżonek oraz rodzice spadkodawcy. Nie będzie natomiast miała miejsca sytuacja, gdy jednocześnie uprawnionymi będą zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, a także zstępni oraz rodzice spadkodawcy”.

Zachowek przy dziedziczeniu ustawowym?

Wskazany przepis art. 991 § 1 k.c. z uwagi na swoją konstrukcję budzi kontrowersje. Można spotkać się z głosami, że roszczenie o zachowek przysługuje uprawnionym tylko wtedy, gdy spadkodawca pozostawił testament. Sugerowałoby to stwierdzenie „którzy byliby powołani do spadku z ustawy”. Nic bardziej mylnego. Stwierdzenie to, według przeważającego stanowiska doktryny i orzecznictwa, dotyczy jedynie wskazania osób uprawnionych do zachowku, a nie tytułu powołania do dziedziczenia. Roszczenie o zachowek może zatem powstać zarówno w przypadku dziedziczenia testamentowego, jak i dziedziczenia z ustawy. Odmienna interpretacja przepisu art. 991 § 1 k.c. uniemożliwiałaby zatem dochodzenie roszczenia o zachowek wobec obdarowanych czy zapisobierców. Sąd Najwyższy  w wyroku z dnia 13 lutego 2004 r. (sygn. akt II CK 444/02) wyraźnie wskazał, iż „jeżeli uprawniony do zachowku, dziedziczący z ustawy wespół z innymi osobami, nie otrzymał należnego mu zachowku, ma przeciwko współspadkobiercom roszczenia o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia”.

Wymagalność roszczenia o zachowek

Problemem może okazać się również określenie momentu wymagalności roszczenia o zachowek. Wymagalność jest stanem, w którym wierzyciel może żądać od dłużnika spełnienia należnego mu świadczenia np. przed sądem. Można spotkać się z poglądem, że w celu określenia terminu spełnienia świadczenia zachowkowego stosuje się art. 455 k.c., a więc bierze się pod uwagę moment wezwania dłużnika tj. spadkobiercy do zapłaty (tak wskazał m.in. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 marca 2014 r., V CSK 209/13). Z drugiej jednak strony takie stanowisko nie uwzględnia wysokości zachowku, gdyż wierzyciel nie może ustalić przedmiotowej wysokości w zwykłym wezwaniu do zapłaty – bardzo często wysokość świadczenia jest bowiem sporna między stronami. Wtedy to do kompetencji sądu należy określenie wysokości zachowku. Z uwagi na powyższe, tacy przedstawiciele literatury przedmiotu jak np. A Kidyba wskazują, że roszczenie o zachowek staje się wymagalne dopiero z chwilą określenia jego wysokości przez sąd i dopiero w tym momencie staje się możliwe liczenie odsetek za opóźnienie (wskazał na to m.in. Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 18 listopada 1997 r., sygn. akt I ACa 690/97).

Komu nie przysługuje prawo do zachowku?

Pamiętać należy, iż Kodeks cywilny przewiduje sytuacje, w których, mimo iż dana osoba znajduje się w kręgu osób określonych w art. 991 §1 k.c., to nie będzie jej przysługiwać prawo do zachowku. Prawo to bowiem nie przysługuje następującym osobom:

– które zostały wydziedziczone przez spadkodawcę (art. 1008 k.c.),

– spadkobiercy, który został uznany za niegodnego (art. 928 § 2 k.c.),

– małżonkowi, który został wydziedziczony na podstawie art. 940 k.c.,

– spadkobiercy, który odrzucił spadek (art. 1020 k.c.),

– spadkobiercy, który zrzekł się dziedziczenia (art. 1049 § 2 k.c.).

Ważnym jest jednak, iż uprawnienie do zachowku nadal będzie przysługiwać zstępnym wydziedziczonego, niegodnego, a także spadkobiercy, który odrzucił spadek. Co do zasady zstępni spadkobiercy, którzy zrzekli się dziedziczenia zostają pozbawieni prawa do zachowku, jednak umowa o zrzeczenie się dziedziczenia może przewidywać, że skutki zrzeczenia nie będą rozciągać się na zstępnych zrzekającego się.

Jak obliczyć zachowek?

Zachowek przybiera postać wierzytelności uprawnionego, której treścią jest roszczenie o zapłatę określonej sumy pieniężnej. Wysokość należnego zachowku wynika również z art. 991 § 1 k.c. Uprawnionemu przysługuje zachowek w wysokości połowy udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym. W przypadku, gdy uprawniony do zachowku jest trwale niezdolny do pracy lub jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni, wtedy wysokość należnego zachowku wynosi dwie trzecie udziału. Jeśli jest wielu uprawnionych, wartość zachowku określa się oddzielnie dla każdego z nich. Sygnalizacyjnie należy tylko wskazać, że na substrat zachowku składa się tzw. czysta wartość spadku, które zostaje powiększona, na zasadach określonych w art. 994-995 k.c.  o wartość podlegających doliczeniu darowizn i zapisów windykacyjnych (art. 993 k.c.).

Należy nadmienić, iż uprawnienie do zachowku jest prawem podmiotowym, a zatem nie można wykluczyć stosowania do spraw o zachowek art. 5 k.c., tj. instytucji nadużycia prawa podmiotowego. Powyższe stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 19 maja 1981 r. (sygn. akt III CZP 18/81). Jednak A. Szpunar w swojej glosie do wskazanej uchwały zaznaczył, iż art. 5 k.c. powinien być stosowany w takich sprawach niezwykle ostrożnie.

Daniel Rybarczyk

cropped-logo_-blog

Źródła:

  • A. Kidyba, Kodeks cywilny. Tom IV Spadki, Warszawa 2015
  • J. Ciszewski, Kodeks cywilny. Komentarz, wyd II, LexisNexis 2014
  • E. Skowrońska – Bocian, J. Wierciński „Kodeks cywilny. Komentarz. pod red. J. Gudowskiego, LexisNexis 2013
Reklamy

2 myśli w temacie “Komu przysługuje prawo do zachowku?”

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

w

Connecting to %s